Erişilebilirlik Kütüphanesi: kapsayıcı web terimleri için rehberiniz
Dijital erişilebilirlikle ilgili terimler, standartlar ve en iyi uygulamaları içeren kapsamlı bir rehber. Engelsiz ve kapsayıcı dijital deneyimler oluşturmanızda yanınızda. Her terimin ayrıntılı açıklaması için Corpowid kütüphanesine gidebilirsiniz.
44 terim listeleniyor
Standartlar ve Yasalar
ADA Yasası (Amerikalılar Engelliler Yasası)
ADA Yasası, Amerika Birleşik Devletleri'nde yürürlüğe giren ve engelli bireyleri koruyan kapsamlı bir medeni haklar yasası olan Americans with Disabilities Act (ADA) anlamına gelir. Bu yasanın temel amacı, engelli bireylerin kamu yaşamının tüm alanlarında — istihdam, ulaşım, kamuya açık alanlar, iletişim ve devlet hizmetlerine erişim dâhil — ayrımcılığa uğramasını yasaklayarak, eşit fırsat ve katılımın sağlanmasını garanti altına almaktır.
Alt etiketi, teknik adıyla alternatif metin (alt text), web sayfalarında genellikle görseller için kullanılan bir HTML özniteliğidir. Görselin içeriğini ve amacını açıklayan kısa bir metin sunar. Bu açıklama, görseli göremeyen kullanıcılar için erişilebilirliği sağlamak ve iletilen bilgiyi etkili şekilde aktarmak amacıyla kullanılır.
Alternatif bilgi, içeriğin orijinal sunumundan farklı bir formatta ancak aynı temel bilgiyi veya mesajı iletecek şekilde sağlanmasıdır. Bu uygulama, dijital erişilebilirlik için hayati önem taşır çünkü farklı engellere sahip bireylerin duyusal veya bilişsel yeteneklerine bakılmaksızın içeriğe erişebilmesini ve anlayabilmesini sağlar.
Altyazılandırma, video veya ses içeriğindeki konuşma diyaloglarını ve önemli ses dışı unsurları (efektler, müzik ipuçları, konuşmacı kimlikleri gibi) senkronize metne dönüştürme sürecidir. Bu metin, videoyla eş zamanlı olarak ekranda gösterilir veya bağımsız bir transkript şeklinde sunulur. Böylece multimedya içerik, işitme engelli bireyler için erişilebilir hale gelirken, farklı kullanıcı gruplarına da fayda sağlar.
Web geliştirme bağlamında "semantik" terimi, HTML kodlamasının yalnızca görsel sunumla değil, içeriğin anlamı ve yapısal amacıyla da uyumlu olacak şekilde yazılması pratiğini ifade eder. Bu yaklaşım, sayfaların daha düzenli, makine tarafından okunabilir ve erişilebilir hale gelmesini sağlar. Özellikle ekran okuyucu gibi yardımcı teknolojiler açısından bu yapı büyük önem taşır.
ARIA (Erişilebilir Zengin İnternet Uygulamaları) etiketleri, standart HTML öğelerine eklenebilen özel nitelikler ve rollerden oluşan bir kümedir. Amacı, dinamik web içeriğine ve kullanıcı arayüz bileşenlerine anlamsal derinlik kazandırarak erişilebilirliği artırmaktır. Özellikle ekran okuyucular gibi yardımcı teknolojiler için, etkileşimli öğelerin işlevselliği, durumu ve özellikleri hakkında kritik bilgi sağlar. Aksi takdirde bu öğeler belirsiz kalabilir.
Bilişsel yetenek, bir bireyin bilgi edinme, bilgiyi işleme ve çevresini anlama kapasitesini ifade eder. Bu kavram; düşünme, akıl yürütme, problem çözme, öğrenme, hafıza, algılama (duyular yoluyla) ve anlayışı eyleme dökme gibi zihinsel süreçleri kapsar.
Dijital erişilebilirlik bağlamında uyarlama, bir web sitesi veya dijital üründe; çeşitli yeteneklere sahip kullanıcıların kolay ve etkili şekilde kullanımını sağlamak için yapılan özel değişiklikler, düzenlemeler veya alternatif çözümlerin proaktif olarak uygulanma sürecidir. Engelli kullanıcıların sorunsuz etkileşim kurabilmesi için gerekli değişiklikleri içerir.
Disleksi, bireyin okuma, yazma ve heceleme becerilerini etkileyen özgül bir öğrenme güçlüğüdür. Bu durum, kişinin normal zekaya ve yeterli eğitim olanaklarına sahip olmasına rağmen ortaya çıkar. Disleksi, doğru ve/veya akıcı kelime tanıma, yazım ve çözümleme (kod çözme) becerilerinde yaşanan zorluklarla karakterizedir ve dilin fonolojik bileşenindeki (ses bilgisi) bir bozukluktan kaynaklanır.
Duyusal engellilik, bireyin temel duyu organlarından birinin ya da birkaçının işlevselliğinde meydana gelen bozulmayı ifade eden bir engel türüdür. Bu duyu organları arasında gözler (görme), kulaklar (işitme), burun (koku alma), dil (tat alma) ve deri (dokunma) yer alır. Bu tür engeller, bireyin çevresel bilgileri algılama, yorumlama ve tepki verme yetisini etkiler.
Ekran okuyucu, özellikle görme engelli veya ciddi derecede görme bozukluğu yaşayan bireyler için tasarlanmış, kritik bir yardımcı teknoloji yazılımıdır. Bu yazılımın temel amacı, bilgisayar ekranında yer alan metinleri, görsellerin alternatif metinlerini (alt metin), etkileşimli öğeleri ve arayüz bileşenlerini sesli olarak okuyarak kullanıcıya aktarmaktır. Böylece kullanıcılar, görsel bir girdiye ihtiyaç duymadan dijital içeriklere erişebilir ve onları kullanabilirler.
Bozukluk, vücut fonksiyonlarında veya yapısında meydana gelen önemli bir sapma ya da kayıp anlamına gelir. Engellilik bağlamında, genellikle kalıcı bir durum ya da bireyin günlük yaşam aktivitelerine katılımını etkileyen önemli bir sağlık sorunu olarak değerlendirilir. Bozukluklar, kişinin organlarının ya da vücut sistemlerinin fiziksel veya zihinsel yetilerini etkileyen belirli engel türleridir.
Erişilebilirlik, web siteleri ve mobil uygulamalar gibi dijital içeriklerin, yetenekleri ne olursa olsun herkes tarafından etkili bir şekilde kullanılabilmesi için tasarlanması uygulamasıdır.
Erişilebilirlik Beyanı, genellikle bir web sitesinde belirgin şekilde yer alan, kamuya açık bir belgedir. Sitenin erişilebilirlik taahhüdünü, mevcut erişilebilirlik standartlarına uyum seviyesini ve kapsayıcı bir kullanıcı deneyimi sağlamak için alınan önlemleri açık ve kapsamlı şekilde özetler. Kullanıcıların sitenin erişilebilirlik özellikleri hakkında bilgi edinebileceği ve karşılaştıkları engelleri bildirebileceği hayati bir kaynak görevi görür.
Bir erişilebilirlik davası, genellikle engelli bir kullanıcı (veya onun adına hareket eden bir savunucu) tarafından, bir web sitesi, mobil uygulama veya diğer dijital mülkleri işleten veya sahip olan bir kuruluşa karşı mahkemede açılan resmi yasal bir işlemdir. Bu tür bir dava, kullanıcının kuruluşun uygulanabilir erişilebilirlik yasalarına uymadığını ve bu nedenle dijital içerik veya hizmetlere eşit erişimi engelleyen bariyerler oluşturduğunu iddia etmesi durumunda açılır.
Bir erişilebilirlik denetimi, web sitenizin engelli kullanıcıların ihtiyaçlarını ne kadar etkili bir şekilde karşıladığını belirlemek için yapılan sistematik bir değerlendirmedir.
Erişilebilirlik farkındalığı, insanları web erişilebilirliğinin önemi hakkında eğitmek ve onları daha kapsayıcı dijital deneyimler oluşturmaya teşvik etmek için gösterilen çabadır.
Bir Erişilebilirlik Kontrast Denetleyicisi, bir web sitesi veya dijital arayüzdeki ön plan (metin, simgeler) ve arka plan öğeleri için en uygun renk kombinasyonlarını değerlendiren ve öneren özel bir dijital araç veya yazılım yardımcı programıdır. Temel işlevi, tüm kullanıcılar, özellikle de görme engelli veya renk körlüğü olan bireyler için içeriğin kolayca okunabilir ve ayırt edilebilir olmasını sağlamak üzere yeterli görsel kontrast sunmaktır.
Erişilebilirlik Stratejisi, bir kuruluşun dijital erişilebilirliği tüm operasyonlarına, ürünlerine ve hizmetlerine entegre etmek için benimsediği; kapsamlı, uzun vadeli plan ve sistematik yaklaşımı temsil eder. Engelli bireyler de dahil olmak üzere tüm kullanıcıların dijital varlıkları kullanabilmesini sağlamak için vizyon, hedefler, sorumluluklar ve metodolojiler ortaya koyar.
Erişilebilirlik Tarayıcısı, web sitelerini ve dijital içerikleri yaygın erişilebilirlik sorunları açısından otomatik olarak analiz etmek için tasarlanmış özel bir yazılım aracı veya izleme uygulamasıdır. Potansiyel erişim engellerini programatik olarak belirleyerek, iyileştirme alanlarını önerir ve dijital kaynağın genel erişilebilirliğini artırmak için tavsiyeler sunar.
Erişilebilirlik Tasarım İlkeleri, Dünya Çapında Ağ Konsorsiyumu (W3C) tarafından belirlenen, yaygın olarak kabul görmüş ve teknik detaylara sahip temel gereksinimler kümesidir. Bu ilkeler; satıcılar, tasarımcılar ve geliştiriciler için web sitelerinin ve diğer dijital varlıkların yalnızca işlevsel değil, aynı zamanda çeşitli engellere sahip bireyler için kapsamlı şekilde kullanılabilir ve gezilebilir olmasını sağlamaya yönelik rehber niteliğindedir. Sıklıkla "Erişilebilirlik Standartları" olarak anılırlar.
Erişilebilirlik uygunluğu, özellikle yalnızca yasal erişilebilirlik yasalarına değil, aynı zamanda erişilebilirliğin nasıl sağlanacağını detaylandıran teknik standartlar ve yönergelere uyma eylemini ifade eder. Bir dijital ürün veya hizmetin, tanınmış erişilebilirlik standartlarında özetlenen belirli, doğrulanabilir kriterleri karşıladığını ve böylece erişilebilirlik davaları riskini azalttığını gösterir.
Erişilebilirlik uyumluluğu, dijital içerik ve hizmetlerin engelli bireyler için tamamen erişilebilir ve kullanılabilir olmasını sağlamak amacıyla oluşturulmuş erişilebilirlik yasaları, düzenlemeleri ve yasal çerçevelere sıkı bir şekilde uyma eylemidir. Bir kuruluşun, engelli bireyler için eşit erişim sağlamak üzere tasarlanmış yükümlülükleri yerine getirme taahhüdünü gösterir.
Bir Erişilebilirlik Widget'ı, bir web sitesine sorunsuz bir şekilde entegre edilebilen bir yazılım eklentisi veya araçtır. Temel işlevi, kullanıcıların web sitesinin görünümünü ve işlevselliğini, özellikle de farklı yeteneklere sahip bireylerin bireysel ihtiyaç ve tercihlerine daha iyi uyacak şekilde kişiselleştirmelerini sağlamaktır.
Erişilebilirlik yasaları (sıklıkla Erişilebilirlik Düzenlemeleri olarak da anılır), çeşitli ülkeler ve uluslarüstü kuruluşlar tarafından çıkarılan yasal olarak bağlayıcı statülerdir. Bu yasalar, tüm dijital içerik, ürün ve hizmetlerin engelli bireyler için küresel çapta tam erişilebilir ve kullanılabilir olacak şekilde tasarlanmasını zorunlu kılarak, dijital alanda eşit katılımı güvence altına alır.
Evrensel Tasarım, ürünlerin, ortamların, programların ve hizmetlerin mümkün olan en geniş ölçüde, herkes tarafından özel bir uyarlama veya tasarıma ihtiyaç duyulmadan kullanılabilir olmasını amaçlayan felsefi bir yaklaşım ve tasarım çerçevesidir. Bu yaklaşım, erişilebilirliğin sonradan eklenmesi yerine, en baştan itibaren doğrudan erişilebilir çözümler oluşturulmasını savunur.
Görsel Harita, HTML’de kullanılan bir özelliktir ve tek bir görsel içinde belirli (ve dikdörtgen olmayan) alanların tıklanabilir bölgelere dönüştürülmesine olanak tanır. Bu tıklanabilir alanların her biri farklı bir bağlantıya veya işleve atanabilir. Böylece kullanıcılar görselin farklı bölümleriyle etkileşime geçerek, örneğin yeni bir sayfaya yönlendirilmek ya da sayfa içi bir bölüme gitmek gibi işlemleri kolayca gerçekleştirebilir.
JAWS, "Job Access with Speech" ifadesinin kısaltmasıdır ve görme engelli bireyler için özel olarak geliştirilmiş, en yaygın kullanılan ticari ekran okuyucu yazılımlarından biridir. Bu yazılım, ekrandaki metinleri, öğeleri ve kullanıcı etkileşimlerini yapay sesle veya Braille alfabesiyle dönüştürerek, kullanıcıların işletim sistemlerinde, uygulamalarda ve web içeriklerinde bağımsız şekilde gezinmesini, okumasını ve etkileşim kurmasını sağlar.
Kontrast oranı, dijital ekranda bir ön plan öğesi (metin, ikon veya grafik) ile arka plan rengi arasındaki algılanan parlaklık farkını matematiksel olarak ölçen bir değerdir. 1:1 (kontrast yok) ile 21:1 (saf siyah-beyaz gibi maksimum kontrast) aralığında ifade edilir ve içeriğin okunabilirliği için kritik öneme sahiptir.
Motor engellilik, bireyin istemli fiziksel hareketleri kontrol etme ve gerçekleştirme yetisini etkileyen bir durumdur. Bu durum; kas kontrolü, kuvvet, koordinasyon, denge ya da hareket kabiliyetinde yaşanan problemler şeklinde kendini gösterebilir ve bireyin fiziksel ve dijital dünyayla etkileşimini önemli ölçüde sınırlayabilir.
Odak göstergesi, klavye girdisi alan kullanıcı arayüz öğesinin çevresinde beliren (genellikle belirgin düz veya noktalı çerçeve, dış hat veya vurgu şeklinde) kritik bir görsel işarettir. Yalnızca klavye kullanan kullanıcılar için temel bir görsel sinyal görevi görerek, hangi etkileşimli öğenin (bağlantı, buton, form alanı veya başlık gibi) sonraki eyleme (Enter veya boşluk tuşuna basma gibi) yanıt vereceğini net şekilde gösterir.
Nöbet bozuklukları, beyindeki ani ve kontrolsüz elektriksel aktivite bozukluklarından kaynaklanan, tekrarlayıcı ve nedensiz nöbetlerle karakterize edilen nörolojik bir durumdur. Bu nöbetler; bilinç değişiklikleri, duyusal bozulmalar, ani ve istemsiz kas hareketleri, kasların aniden kasılması ya da korku ve kaygı gibi duygusal dalgalanmalar şeklinde ortaya çıkabilir. Nöbetin türü, beyindeki etkilenen bölgeye bağlı olarak değişkenlik gösterir. Epilepsi, en yaygın nöbet bozukluklarından biridir.
Section 508, ABD federal kurumlarının geliştirdiği, satın aldığı, sürdürdüğü veya kullandığı tüm elektronik ve bilgi teknolojisinin (EI&T) engelli bireyler tarafından erişilebilir olmasını zorunlu kılan bir federal yasadır. 1973 Rehabilitasyon Yasası'nın bir değişikliğidir ve federal çalışanların ve engelli vatandaşların bilgi ve verilere eşit şekilde erişebilmesini ve kullanabilmesini sağlamayı amaçlar.
Tab sırası (veya klavye ile gezinme sırası), bir web sayfasındaki etkileşimli öğeler arasında odaklanma (focus) geçişinin hangi sırayla gerçekleşeceğini belirleyen HTML özelliği ya da mantıksal dizilimi ifade eder. Kullanıcı yalnızca klavye ile – çoğunlukla “Tab” tuşunu kullanarak – sayfada gezinirken, bu sıralama hangi öğeden hangisine geçileceğini belirler ve klavye erişilebilirliğinin temelini oluşturur.
Tıklanabilirlik ipucu, bir web sayfasına veya dijital arayüze stratejik olarak yerleştirilen ve kullanıcıya belirli bir kelimenin, ifadenin, görselin veya etkileşimli öğenin "eylem alınabileceğini" (tıklanabilir, dokunulabilir veya etkinleştirilebilir olduğunu) açıkça gösteren görsel bir işarettir. Bu ipuçları, genellikle belirgin renkler, alt çizgiler, madde işaretleri, ok işaretleri veya buton benzeri tasarımlar gibi görsel sinyaller içerir.
Transcript, herhangi bir ses ya da video kaydında yer alan konuşmaların ve anlamlı işitsel- görsel unsurların kapsamlı şekilde yazıya dökülmüş halidir. Bir video için hazırlanan transcript, yalnızca diyalogları değil; anlatımları, önemli ses efektlerini, görsel unsurları ve sahne geçişlerini de içerir. Bu sayede video veya sesli içeriğin tamamı metinsel olarak erişilebilir hale gelir.
VoiceOver, Apple Inc.’in iPhone, iPad, Apple Watch, MacBook ve Apple TV gibi tüm cihazlarında yerleşik olarak bulunan, gelişmiş ve hareketlere dayalı bir ekran okuyucu yazılımıdır. Görme engelli veya az gören kullanıcıların ekran üzerindeki her şeyi sesli betimlemelerle duyarak cihazlarını gezinmelerine ve kullanmalarına olanak tanır.
VPAT (Gönüllü Ürün Erişilebilirlik Şablonu) Sertifikası, bir ürün veya hizmet sağlayıcısı tarafından hazırlanmış, bilgi ve iletişim teknolojileri (ICT) ürününün ya da hizmetinin ilgili erişilebilirlik standartlarına ne ölçüde uyduğunu ayrıntılı olarak ortaya koyan standartlaştırılmış bir belgedir. Özellikle Amerika Birleşik Devletleri'nde 508. Bölüm kapsamında belirlenen erişilebilirlik gerekliliklerine uygunluğu belgelemek için kullanılan, kendini beyan eden bir rapor niteliği taşır.
Web Erişilebilirlik Araçları, internet sitelerinin erişilebilirlik standartlarına uygun şekilde tasarlanması, geliştirilmesi, değerlendirilmesi ve test edilmesi süreçlerinde kullanılan yazılım uygulamaları, tarayıcı eklentileri, çevrimiçi hizmetler ve geliştirme altyapılarının genel adıdır. Bu araçlar, dijital içeriğin engelli bireyler için algılanabilir, çalıştırılabilir, anlaşılabilir ve sağlam olmasını sağlamak amacıyla kullanılır.
Web Erişilebilirlik Çözümleri, bir internet sitesi ya da dijital platformdaki erişilebilirlik engellerini tespit etmek, analiz etmek ve gidermek için kullanılan hizmetler, stratejiler, araçlar ve uygulamaların bütününü ifade eder. Bu çözümler, tüm kullanıcıların – engel durumuna bakılmaksızın – web içeriğini eksiksiz şekilde algılayabilmesini, anlayabilmesini, gezinebilmesini ve etkileşim kurabilmesini sağlamayı amaçlar. Genellikle erişilebilirlik denetimleri, otomatik tarama araçları, manuel testler ve yardımcı teknolojilerle uyumluluk gibi bileşenleri kapsar.
Web Erişilebilirlik Girişimi (WAI), internetin uluslararası standartlarını belirleyen başlıca kuruluş olan World Wide Web Consortium’un (W3C) öncülüğünde yürütülen lider bir programdır. WAI’nin temel misyonu, engelli bireylerin internetteki tüm etkinliklere tam anlamıyla katılabilmesini sağlamak amacıyla, webin erişilebilirliğini artırmak için kılavuzlar, kaynaklar ve eğitici materyaller geliştirmektir.
Web İçeriği Erişilebilirlik Yönergeleri (WCAG), engelli bireylerin dijital içeriklere erişimini kolaylaştırmak amacıyla geliştirilen, küresel ölçekte kabul görmüş teknik standartlar ve en iyi uygulamalardan oluşan bir çerçevedir. İnternet’in ana standartlarını belirleyen uluslararası kuruluş olan World Wide Web Consortium (W3C) tarafından yayımlanan WCAG, farklı engel türlerine yönelik detaylı ve test edilebilir kriterler sunar.
World Wide Web Consortium (W3C), internetin sürdürülebilir gelişimini ve birlikte çalışabilirliğini sağlamak amacıyla açık standartları geliştiren, küresel çapta en önemli internet standartları organizasyonudur. Farklı paydaşların bir araya gelerek web teknolojilerine yön veren teknik spesifikasyonları, yönergeleri ve araçları oluşturduğu tarafsız bir platform görevi görür.
Yardımcı Teknolojiler (AT'ler), engelli bireylerin işlevsel yeteneklerini geliştirmek, korumak veya artırmak için özel olarak tasarlanmış araçlar, donanımlar ve yazılımlardır. Dijital erişilebilirlik bağlamında, AT'ler çeşitli engellere sahip kişilerin aksi halde erişemeyecekleri web içeriklerine, dijital belgelere ve yazılımlara ulaşmalarını, etkileşimde bulunmalarını ve bunları etkin şekilde kullanmalarını sağlar.
